CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 1
शुचिपर्यावरणम् Shuchi Paryavaranam
कवि के नगर में मशीनों और वाहनों का शोर है। वाहनों का धुआँ वायु को दूषित करता है और गन्दगी पानी को भी अशुद्ध करती है। कवि इस वातावरण का प्रभाव शरीर और मन, दोनों पर दिखाता है।
Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus
पाठ का सार
वन में नदी, झरने, लताएँ और पक्षियों का स्वर हैं। नगर के शोर और वन की ध्वनियों की तुलना करते समय यह बताइए कि किससे बेचैनी और किससे आनन्द मिलता है।
Learning goal. Explain how the poet contrasts the noise and smoke of the city with the sounds of a forest.
शब्दार्थ · Vocabulary
| संस्कृत | हिन्दी | English |
|---|---|---|
| धूमः | धुआँ | smoke |
| निर्झरः | झरना | waterfall |
| कलरवः | पक्षियों की चहचहाहट | chirping |
| वायुमण्डलम् | वायुमंडल | atmosphere |
परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल
इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।
नगरे यानानां धूमः वायुं दूषयति। यन्त्राणां शब्देन जनाः क्लिश्यन्ति। वने तु कविः निर्झरस्य ध्वनिं पक्षिणां कलरवं च शृणोति।
One-word answer
कः वायुं दूषयति?
हल देखें · Show worked answer
धूमः।
‘कः’ कर्ता पूछता है। धुआँ प्रदूषण का कारण है।
Full-sentence answer
कविः वने किं शृणोति?
हल देखें · Show worked answer
कविः वने निर्झरस्य ध्वनिं पक्षिणां कलरवं च शृणोति।
‘च’ से जुड़े दोनों कर्म लिखें।
Contextual grammar
“यन्त्राणां शब्देन” इत्यत्र षष्ठीबहुवचनपदं किम्?
हल देखें · Show worked answer
यन्त्राणाम्।
शब्द किसका है? यन्त्रों का। ‘शब्देन’ तृतीया एकवचन है।
Interpretation
वनस्य ध्वनिः नगरस्य ध्वनेः कथं भिद्यते? हिन्दीभाषया लिखत।
हल देखें · Show worked answer
नगर में यन्त्रों का शोर लोगों को परेशान करता है। वन में झरने और पक्षियों की ध्वनि कवि को आकर्षित करती है।
तुलना में दोनों स्थानों से एक-एक ठोस उदाहरण दें।
Keep practising
Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.
Book a Free Demo