CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 1

शुचिपर्यावरणम् Shuchi Paryavaranam

कवि के नगर में मशीनों और वाहनों का शोर है। वाहनों का धुआँ वायु को दूषित करता है और गन्दगी पानी को भी अशुद्ध करती है। कवि इस वातावरण का प्रभाव शरीर और मन, दोनों पर दिखाता है।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

वन में नदी, झरने, लताएँ और पक्षियों का स्वर हैं। नगर के शोर और वन की ध्वनियों की तुलना करते समय यह बताइए कि किससे बेचैनी और किससे आनन्द मिलता है।

Learning goal. Explain how the poet contrasts the noise and smoke of the city with the sounds of a forest.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
धूमःधुआँsmoke
निर्झरःझरनाwaterfall
कलरवःपक्षियों की चहचहाहटchirping
वायुमण्डलम्वायुमंडलatmosphere

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

नगरे यानानां धूमः वायुं दूषयति। यन्त्राणां शब्देन जनाः क्लिश्यन्ति। वने तु कविः निर्झरस्य ध्वनिं पक्षिणां कलरवं च शृणोति।

  1. One-word answer

    कः वायुं दूषयति?

    हल देखें · Show worked answer

    धूमः।

    ‘कः’ कर्ता पूछता है। धुआँ प्रदूषण का कारण है।

  2. Full-sentence answer

    कविः वने किं शृणोति?

    हल देखें · Show worked answer

    कविः वने निर्झरस्य ध्वनिं पक्षिणां कलरवं च शृणोति।

    ‘च’ से जुड़े दोनों कर्म लिखें।

  3. Contextual grammar

    “यन्त्राणां शब्देन” इत्यत्र षष्ठीबहुवचनपदं किम्?

    हल देखें · Show worked answer

    यन्त्राणाम्।

    शब्द किसका है? यन्त्रों का। ‘शब्देन’ तृतीया एकवचन है।

  4. Interpretation

    वनस्य ध्वनिः नगरस्य ध्वनेः कथं भिद्यते? हिन्दीभाषया लिखत।

    हल देखें · Show worked answer

    नगर में यन्त्रों का शोर लोगों को परेशान करता है। वन में झरने और पक्षियों की ध्वनि कवि को आकर्षित करती है।

    तुलना में दोनों स्थानों से एक-एक ठोस उदाहरण दें।

Keep practising

Shemushi chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources