CBSE Class 10 · Code 119 · Manika · Chapter 2

नास्ति त्यागसमं सुखम् Nasti Tyagasamam Sukham

अजन्ता के चित्रों पर चर्चा से जातक कथा शुरू होती है। शिक्षक राजा शिवि की कथा सुनाते हैं। राजा अपने दान के लिए प्रसिद्ध है और जरूरतमन्दों की सहायता करता है।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

शक्र एक नेत्रहीन याचक के रूप में उसकी परीक्षा लेते हैं। राजा अपने वचन का पालन करते हुए नेत्र दान करने का निर्णय लेता है। घटना का केन्द्र उसकी प्रतिज्ञा और परहित की भावना है।

Learning goal. Trace the story of King Shibi and explain the promise that guides his decision.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
याचकःमाँगने वालाsupplicant
प्रतिज्ञावचनpromise
चक्षुःआँखeye
त्यागःत्यागsacrifice

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

राजा शिविः दानशीलः आसीत्। शक्रः याचकरूपेण आगच्छत्। सः राजानम् एकं चक्षुः अयाचत। राजा प्रतिज्ञां पालयितुं दानाय सज्जः अभवत्।

  1. One-word answer

    कः याचकरूपेण आगच्छत्?

    हल देखें · Show worked answer

    शक्रः।

    यह प्रश्न याचक का रूप धारण करने वाले का नाम पूछता है।

  2. Full-sentence answer

    शक्रः राजानं किम् अयाचत?

    हल देखें · Show worked answer

    शक्रः राजानम् एकं चक्षुः अयाचत।

    ‘एकम्’ बताता है कि उसने कितने नेत्र माँगे।

  3. Contextual grammar

    “प्रतिज्ञां पालयितुम्” इत्यत्र प्रयोजनसूचकं पदं किम्?

    हल देखें · Show worked answer

    पालयितुम्।

    तुमुन् रूप ‘पालयितुम्’ बताता है कि राजा किस उद्देश्य से तैयार हुआ।

  4. Sequence

    क्रमेण लिखत। (क) शक्रः चक्षुः याचते। (ख) शक्रः याचकरूपेण आगच्छति। (ग) राजा दानाय सज्जः भवति।

    हल देखें · Show worked answer

    ख → क → ग।

    आगमन के बाद याचना और फिर राजा का निर्णय आता है।

Keep practising

Manika chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources