CBSE Class 10 · Code 119 · Manika · Chapter 10

कालोऽहम् Kalo Ham

बालक कोणार्क के सूर्य मन्दिर का रथ देखते हैं। वे रथ के पहियों और महीनों के बीच सम्बन्ध पर विचार करते हैं। फिर काल स्वयं बोलने वाले पात्र के रूप में आता है।

Internal assessment only · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

काल सृष्टि के परिवर्तन का साक्षी बनकर अपनी पहचान देता है। पाठ में वर्ष, ऋतु तथा पुरानी कालगणना की अवधारणाएँ आती हैं। पहियों की संख्या और महीनों का सम्बन्ध मौखिक रूप से समझाएँ।

Learning goal. Explain how the Konark chariot introduces the theme of measuring time in this internal-assessment lesson.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
कालःसमयtime
रथःरथchariot
चक्रम्पहियाwheel
मासःमहीनाmonth

अभ्यास प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

कोणार्के बालकाः सूर्यस्य रथं पश्यन्ति। रथे द्वादश चक्राणि सन्ति। बालकाः तानि द्वादशभिः मासैः सह योजयन्ति। ततः कालः स्वपरिचयं ददाति।

  1. One-word answer

    रथे कति चक्राणि सन्ति?

    हल देखें · Show worked answer

    द्वादश।

    ‘कति’ संख्या पूछता है।

  2. Full-sentence answer

    बालकाः चक्राणि कैः सह योजयन्ति?

    हल देखें · Show worked answer

    बालकाः चक्राणि द्वादशभिः मासैः सह योजयन्ति।

    ‘सह’ के साथ ‘द्वादशभिः मासैः’ तृतीया बहुवचन है।

  3. Contextual grammar

    “तानि” इति सर्वनामपदं कानि सूचयति?

    हल देखें · Show worked answer

    चक्राणि।

    ‘तानि’ और ‘चक्राणि’ दोनों नपुंसकलिंग बहुवचन हैं।

  4. Oral practice

    “कालोऽहम्” इत्यस्य पदच्छेदं कृत्वा अर्थं वदत।

    हल देखें · Show worked answer

    कालः + अहम्। अहं समयः अस्मि।

    अवग्रह से पहले पदान्त विसर्ग का रूप बदलता है। अर्थ है ‘मैं समय हूँ’।

Keep practising

Manika chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources