CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 10

अन्योक्तयः Anyoktayah

अन्योक्ति में कथन किसी पक्षी या प्राकृतिक वस्तु के बारे में होता है और संकेत मनुष्य के गुण या व्यवहार की ओर जाता है। इसलिए प्रत्येक पद्य को पहले उसके दृश्य के स्तर पर समझें।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

जैसे हंस की शोभा किसी सरोवर की पहचान बन सकती है, वैसे ही गुणवान व्यक्ति किसी समूह की प्रतिष्ठा बढ़ा सकता है। भावार्थ में दृश्य और उससे निकलने वाला संकेत दोनों लिखें।

Learning goal. Explain how the lesson uses birds and natural scenes to suggest a meaning about human conduct.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
अन्योक्तिःअप्रत्यक्ष कथनindirect expression
हंसःहंसswan
सरःसरोवरlake
शोभासुन्दरताsplendour

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

एकः हंसः सरसि विहरति। जनाः तं दृष्ट्वा सरसः शोभां वर्णयन्ति। यथा हंसः सरः शोभयति, तथा गुणी जनः सभां शोभयति।

  1. One-word answer

    हंसः कुत्र विहरति?

    हल देखें · Show worked answer

    सरसि।

    ‘कुत्र’ स्थान पूछता है। ‘सरसि’ सप्तमी एकवचन है।

  2. Full-sentence answer

    जनाः किं वर्णयन्ति?

    हल देखें · Show worked answer

    जनाः सरसः शोभां वर्णयन्ति।

    किसकी शोभा है, यह स्पष्ट करने के लिए ‘सरसः’ रखें।

  3. Contextual grammar

    अस्मिन् वाक्ये तुलनासूचके अव्ययपदे के?

    हल देखें · Show worked answer

    यथा, तथा।

    पहले पद से दृश्य और दूसरे से उसकी तुलना व्यक्त होती है।

  4. Bhavartha

    हंसस्य उदाहरणेन कः मानवीयः भावः सूच्यते?

    हल देखें · Show worked answer

    गुणी जनः स्वगुणैः समूहस्य शोभां वर्धयति।

    उत्तर को केवल सरोवर तक सीमित रखने से अप्रत्यक्ष आशय छूट जाएगा।

Keep practising

Shemushi chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources