CBSE Class IX Sanskrit · 2026–27
कक्षा ९ संस्कृत · ८० अंकों का अभ्यास प्रश्नपत्र
चार खण्डों का समयबद्ध अभ्यास, उत्तर और अंक-विभाजन।
निर्देश और समय
कुल ८० अंक। अभ्यास के लिए ३ घंटे रखें। खण्ड क, ख, ग और घ को लगभग २०, ३५, ५० और ६५ मिनट दें। शेष १० मिनट उत्तर जाँचने के लिए रखें।
प्रश्नों का प्रकार और अंक CBSE के 2026–27 पाठ्यक्रम के अनुसार हैं। खण्ड घ में कौशल जाँचने के लिए इस पृष्ठ पर दिए अभ्यास अंश पढ़ें। स्कूल की परीक्षा के लिए अपनी निर्धारित पाठ्यपुस्तक के पाठों का भी अभ्यास करें।
खण्ड क · अपठितावबोधनम् · १०
१. गद्यांश पढ़कर उत्तर दें
एकस्मिन् ग्रामे पुरातनः पुस्तकालयः आसीत्। तत्र बहूनि पुस्तकानि आसन्, किन्तु अल्पाः एव छात्राः तत्र आगच्छन्ति स्म। एकदा विद्यालयस्य अध्यापिका मीरा छात्रैः सह पुस्तकालयम् अगच्छत्। सा तान् अवदत् यत् पुस्तकानां पठनं ज्ञानं वर्धयति। छात्राः मिलित्वा पुस्तकानां सूचीं निर्मितवन्तः। केचन बालकाः चित्राणि अरचयन्, अन्ये तु कथानां परिचयं लिखितवन्तः। शनिवासरे ते ग्रामवासिनः आमन्त्रितवन्तः। बालिकाः लघुकथाः अपठन्। वृद्धाः स्वानुभवान् अकथयन्। कार्यक्रमस्य अनन्तरं बहवः जनाः पुस्तकानि स्वीकृतवन्तः। अधुना प्रतिमासं तत्र पठनकार्यक्रमः भवति। छात्राः नूतनानि पुस्तकानि अपि सङ्गृह्णन्ति। ग्रामस्य बालकाः आनन्देन पुस्तकालयं गच्छन्ति तथा च परस्परं पठितानां कथानां विषये चर्चां कुर्वन्ति।
- ग्रामे कः आसीत्? (एकपदेन · १)
- के स्वानुभवान् अकथयन्? (एकपदेन · १)
- छात्राः कार्यक्रमाय कथं सज्जतां कृतवन्तः? (पूर्णवाक्येन · २)
- कार्यक्रमस्य अनन्तरं पुस्तकालये कौ परिवर्तनौ अभवताम्? (पूर्णवाक्येन · २)
- गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत। (१)
- “बालिकाः लघुकथाः अपठन्” इत्यत्र कर्तृपदं किम्? (बालिकाः / लघुकथाः / अपठन्) (१)
- “पुरातनः पुस्तकालयः” इत्यत्र विशेषणं किम्? (पुरातनः / पुस्तकालयः / ग्रामे) (१)
- “सा तान् अवदत्” इत्यत्र “सा” कस्यै प्रयुक्तम्? (बालिकायै / मीरायै / कथायै) (१)
उत्तर और अंक
- पुस्तकालयः।
- वृद्धाः।
- छात्राः पुस्तकानां सूचीं निर्मितवन्तः। केचन चित्राणि अरचयन्, अन्ये कथानां परिचयं लिखितवन्तः।
- बहवः जनाः पुस्तकानि स्वीकृतवन्तः तथा च अधुना प्रतिमासं पठनकार्यक्रमः भवति।
- ग्रामस्य पुस्तकालयः।
- बालिकाः।
- पुरातनः।
- मीरायै।
दो पूर्णवाक्य प्रश्नों में प्रत्येक सही तथ्य के लिए १ अंक। शीर्षक के लिए कोई भी उपयुक्त संस्कृत विकल्प स्वीकार करें।
खण्ड ख · रचनात्मककार्यम् · १५
2. पत्रपूर्तिः · ५ अंक
मञ्जूषा · प्रति, प्रधानाचार्यम्, महोदय, निवेदयामि, ज्वरः, विद्यालयम्, अवकाशम्, प्रददातु, आज्ञाकारी, अर्जुनः
(१) ___ (२) ___ सरस्वतीविद्यालयः विषयः — अवकाशार्थं प्रार्थना। (३) ___, सविनयं (४) ___ यत् मम (५) ___ अस्ति। अतः अहम् अद्य (६) ___ आगन्तुं न शक्नोमि। कृपया एकदिनस्य (७) ___ मह्यं (८) ___। भवतः (९) ___ शिष्यः (१०) ___
मॉडल उत्तर
प्रति प्रधानाचार्यम् सरस्वतीविद्यालयः विषयः — अवकाशार्थं प्रार्थना। महोदय, सविनयं निवेदयामि यत् मम ज्वरः अस्ति। अतः अहम् अद्य विद्यालयम् आगन्तुं न शक्नोमि। कृपया एकदिनस्य अवकाशम् मह्यं प्रददातु। भवतः आज्ञाकारी शिष्यः अर्जुनः
प्रत्येक सही रिक्त स्थान के लिए ½ अंक। पूरा पत्र लिखें।
3. अनुच्छेदलेखनम् · ५ अंक
मञ्जूषा · वृक्षाः, छाया, फलानि, पक्षिणः, शुद्धः वायुः, रक्षणम्
“वृक्षाणां महत्त्वम्” इति विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषायाः साहाय्येन पञ्च वाक्यानि लिखत।
मॉडल उत्तर
वृक्षाः अस्मभ्यं छायां ददति। ते मधुराणि फलानि अपि ददति। पक्षिणः वृक्षेषु निवसन्ति। वृक्षैः वायुः शुद्धः भवति। अतः वयं वृक्षाणां रक्षणं कुर्मः।
विषय से जुड़ी पाँच सही बातों के लिए १–१ अंक। वाक्य में अर्थ और रूप दोनों जाँचें।
4. संवादपूर्तिः · ५ अंक
मञ्जूषा · श्वः, कुत्र, पुस्तकालयम्, किमर्थम्, कथाम्, अहम्, मिलावः, प्रातः, द्वारे, अवश्यम्
रीमा — त्वं (१) ___ (२) ___ गमिष्यसि? सीता — अहं (३) ___ गमिष्यामि। रीमा — (४) ___ गमिष्यसि? सीता — अहं (५) ___ पठितुम् इच्छामि। रीमा — (६) ___ अपि आगमिष्यामि। कुत्र (७) ___? सीता — (८) ___ पुस्तकालयस्य (९) ___ मिलावः। रीमा — (१०) ___ आगमिष्यामि।
मॉडल उत्तर
रीमा — त्वं श्वः कुत्र गमिष्यसि? सीता — अहं पुस्तकालयम् गमिष्यामि। रीमा — किमर्थम् गमिष्यसि? सीता — अहं कथाम् पठितुम् इच्छामि। रीमा — अहम् अपि आगमिष्यामि। कुत्र मिलावः? सीता — प्रातः पुस्तकालयस्य द्वारे मिलावः। रीमा — अवश्यम् आगमिष्यामि।
प्रत्येक सही रिक्त स्थान के लिए ½ अंक। पूरा संवाद लिखें।
खण्ड ग · अनुप्रयुक्तव्याकरणम् · २५
5. सन्धि · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- विद्या + आलयः — संयोजयत।
- दिक् + गजः — संयोजयत।
- बालोऽत्र — विच्छेदं कुरुत।
उत्तर देखें
- विद्यालयः।
- दिग्गजः।
- बालः + अत्र।
6. कारक और उपपद विभक्ति · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- सा ___ सह पठति। (सख्याः / सख्या / सखी)
- ___ नमः। (गुरुणा / गुरोः / गुरवे)
- छात्रः ___ बहिः तिष्ठति। (कक्षायाः / कक्षायाम् / कक्षया)
उत्तर देखें
- सख्या।
- गुरवे।
- कक्षायाः।
7. शब्दरूप · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- नदी की सप्तमी एकवचन चुनें। (नद्याम् / नद्या / नद्याः)
- कवि की तृतीया बहुवचन चुनें। (कविभिः / कविभ्यः / कवीनाम्)
- अस्मद् की षष्ठी बहुवचन चुनें। (अस्माभिः / अस्मभ्यम् / अस्माकम्)
उत्तर देखें
- नद्याम्।
- कविभिः।
- अस्माकम्।
8. धातुरूप · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- वयम् अद्य पाठं ___। (पठामः / पठथ / पठन्ति)
- सा श्वः ग्रामं ___। (गच्छति / अगच्छत् / गमिष्यति)
- सः फलं ___। (लभते / लभसे / लभन्ते)
उत्तर देखें
- पठामः।
- गमिष्यति।
- लभते।
9. प्रत्यय · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- “पठितुम्” में कौन-सा प्रत्यय है? (क्त / तुमुन् / शतृ)
- “आगत्य” में कौन-सा प्रत्यय है? (ल्यप् / क्तवतु / शानच्)
- “लिखितवान्” में कौन-सा प्रत्यय है? (क्त्वा / क्तवतु / क्त)
उत्तर देखें
- तुमुन्।
- ल्यप्।
- क्तवतु।
10. तत्पुरुष समास · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- नीलोत्पलम् का प्रकार चुनें। (कर्मधारय / नञ् / उपपद)
- अधर्मः का प्रकार चुनें। (उपपद / नञ् / कर्मधारय)
- कुम्भकारः का विग्रह चुनें। (कुम्भस्य कारः / कुम्भं करोति इति / कुम्भः च कारः च)
उत्तर देखें
- कर्मधारय।
- नञ् तत्पुरुष।
- कुम्भं करोति इति। उपपद तत्पुरुष।
11. संख्या १–१०० · 3 अंक
प्रत्येक उत्तर का १ अंक।
- तीन फल — संस्कृत में लिखें।
- २७ — संस्कृत में लिखें।
- चार बालक — संस्कृत में लिखें।
उत्तर देखें
- त्रीणि फलानि।
- सप्तविंशतिः।
- चत्वारः बालकाः।
12. उच्चारणस्थान · 2 अंक
प्रत्येक उत्तर का ½ अंक।
- क् का उच्चारणस्थान
- च् का उच्चारणस्थान
- त् का उच्चारणस्थान
- प् का उच्चारणस्थान
उत्तर देखें
- कण्ठः।
- तालु।
- दन्ताः।
- ओष्ठौ।
13. अव्यय · 2 अंक
प्रत्येक उत्तर का ½ अंक।
- “यहाँ” का संस्कृत अव्यय
- “आने वाला कल” का संस्कृत अव्यय
- “क्यों” का संस्कृत प्रश्नवाचक अव्यय
- यदि त्वं पठसि ___ त्वं जानासि।
उत्तर देखें
- अत्र।
- श्वः।
- किमर्थम्।
- तर्हि।
खण्ड घ · पठितावबोधनम् · ३०
प्रश्न १४–१६ में पहले दो उत्तर एक पद में (½ + ½), अगले दो पूर्णवाक्य में (१ + १) और अन्त में दो भाषिक उत्तर (१ + १) लिखें।
१४. गद्यांशः · ५ अंक
नगरस्य समीपे एका नदी वहति। ग्रामवासिनः पूर्वं तस्याः तीरे अवकरं क्षिपन्ति स्म। एकदा छात्राः शिक्षिकया सह तत्र स्वच्छताकार्यम् आरब्धवन्तः। ते ग्रामवासिभ्यः जलस्य महत्त्वम् अवदन्। अधुना सर्वे नदीतीरं स्वच्छं रक्षन्ति।
- नगरस्य समीपे का वहति?
- छात्रैः सह का आसीत्?
- ग्रामवासिनः पूर्वं कुत्र अवकरं क्षिपन्ति स्म?
- छात्राः ग्रामवासिभ्यः किम् अवदन्?
- “अधुना सर्वे नदीतीरं स्वच्छं रक्षन्ति” इत्यत्र क्रियापदं किम्?
- “एका नदी” इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?
उत्तर देखें
- नदी।
- शिक्षिका।
- ग्रामवासिनः पूर्वं नद्याः तीरे अवकरं क्षिपन्ति स्म।
- छात्राः ग्रामवासिभ्यः जलस्य महत्त्वम् अवदन्।
- रक्षन्ति।
- नदी।
१५. पद्यांशः · ५ अंक
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
- केन कार्याणि सिध्यन्ति?
- के मुखे न प्रविशन्ति?
- सिंहस्य मुखे मृगाः कदा न प्रविशन्ति?
- मनोरथैः किं न भवति?
- “सुप्तस्य सिंहस्य” इत्यत्र विशेषणं किम्?
- “प्रविशन्ति मुखे मृगाः” इत्यत्र कर्तृपदं किम्?
उत्तर देखें
- उद्यमेन।
- मृगाः।
- यदा सिंहः सुप्तः भवति तदा तस्य मुखे मृगाः न प्रविशन्ति।
- मनोरथैः कार्याणि न सिध्यन्ति।
- सुप्तस्य।
- मृगाः।
१६. नाट्यांशः · ५ अंक
शिक्षकः — बालक, अद्य त्वं किं करोषि? रविः — गुरो, अहं विज्ञानप्रदर्शनाय लघुयन्त्रं निर्मामि। शिक्षकः — किं तव मित्रम् अपि साहाय्यं करोति? रविः — आम्। सः चित्रं रचयति, अहं तु यन्त्रस्य कार्यं लिखामि। शिक्षकः — उत्तमम्। युवां मिलित्वा कार्यं समापयतम्।
- कः लघुयन्त्रं निर्माति?
- मित्रं किं रचयति?
- रविः किमर्थं लघुयन्त्रं निर्माति?
- शिक्षकः बालकौ किं कर्तुम् आदिशति?
- “अहं तु यन्त्रस्य कार्यं लिखामि” इत्यत्र कर्तृपदं किम्?
- “सः चित्रं रचयति” इत्यत्र “सः” कस्य स्थाने प्रयुक्तः?
उत्तर देखें
- रविः।
- चित्रम्।
- रविः विज्ञानप्रदर्शनाय लघुयन्त्रं निर्माति।
- शिक्षकः बालकौ मिलित्वा कार्यं समापयितुम् आदिशति।
- अहम्।
- रवेः मित्रस्य स्थाने।
१७. प्रश्ननिर्माणम् · ५ अंक
कोष्ठक के पद पर प्रश्न बनाएं। प्रत्येक का १ अंक।
- [छात्राः] पुस्तकानि पठन्ति।
- मीरा [उद्याने] क्रीडति।
- सः [प्रातः] गच्छति।
- शिक्षकः [बालकाय] पुस्तकं ददाति।
- रविः [लेखन्या] पत्रं लिखति।
उत्तर देखें
- के पुस्तकानि पठन्ति?
- मीरा कुत्र क्रीडति?
- सः कदा गच्छति?
- शिक्षकः कस्मै पुस्तकं ददाति?
- रविः कया पत्रं लिखति?
१८. अन्वयः अथवा भावार्थः · ४ अंक
मञ्जूषा · उद्यमेन, सिध्यन्ति, सिंहस्य, मृगाः
प्रश्न १५ के श्लोक का अन्वय पूरा करें: कार्याणि (१) ___ हि (२) ___, मनोरथैः न। सुप्तस्य (३) ___ मुखे (४) ___ न हि प्रविशन्ति। अथवा संस्कृत में श्लोक का भाव लिखें।
मॉडल उत्तर
कार्याणि उद्यमेन हि सिध्यन्ति, मनोरथैः न। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न हि प्रविशन्ति। भावार्थः — यः प्रयत्नं करोति सः कार्ये सफलः भवति। इच्छामात्रेण कार्यं न सिध्यति। यथा सुप्तः सिंहः मृगान् स्वयमेव न लभते, तथा आलस्येन मनुष्यः सफलतां न प्राप्नोति।
अन्वय में प्रत्येक रिक्त स्थान का १ अंक। भावार्थ में प्रयत्न, इच्छा की सीमा, सिंह का उदाहरण और बोध का १–१ अंक।
१९. पाठाधारित-कथापूर्तिः · ३ अंक
मञ्जूषा · नदी, अवकरम्, छात्राः, शिक्षिकया, महत्त्वम्, स्वच्छम्
प्रश्न १४ के गद्य पर आधारित कथा पूरी करें। ग्रामस्य समीपे (१) ___ वहति। जनाः तीरे (२) ___ क्षिपन्ति स्म। (३) ___ (४) ___ सह स्वच्छताकार्यम् आरब्धवन्तः। ते जलस्य (५) ___ जनान् अवदन्। अधुना तीरं (६) ___ वर्तते।
मॉडल उत्तर
ग्रामस्य समीपे नदी वहति। जनाः तीरे अवकरम् क्षिपन्ति स्म। छात्राः शिक्षिकया सह स्वच्छताकार्यम् आरब्धवन्तः। ते जलस्य महत्त्वम् जनान् अवदन्। अधुना तीरं स्वच्छम् वर्तते।
प्रत्येक सही रिक्त स्थान का ½ अंक।
२०. प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनम् · ३ अंक
- “तीरे अवकरं क्षिपन्ति” में “तीरे” का अर्थ चुनें। (किनारे पर / नाव में / जंगल में)
- “न मनोरथैः” में “मनोरथैः” का अर्थ चुनें। (इच्छाओं से / मेहनत से / पुस्तकों से)
- “समापयतम्” में अपेक्षित काम चुनें। (काम पूरा करो / नया काम शुरू करो / काम रोक दो)
उत्तर देखें
- किनारे पर।
- इच्छाओं से।
- काम पूरा करो।
प्रत्येक सही अर्थ का १ अंक।