CBSE Class IX Sanskrit · 2026–27
कक्षा ९ संस्कृत · पठन और लेखन अभ्यास
अपठित गद्य, पत्र, अनुच्छेद, संवाद और कथा के नमूने।
अपठित गद्य कैसे हल करें?
पहले गद्य का विषय समझें। कः, कुत्र, कदा जैसे प्रश्नपद से तय करें कि व्यक्ति, स्थान या समय खोजना है। एकपद उत्तर में सम्बद्ध पद लिखें। पूर्णवाक्य में कर्ता और क्रिया भी रखें।
लघु गद्य अभ्यास
एकदा वर्षाकाले विद्यालयस्य प्राङ्गणे बहु जलम् आसीत्। छात्राः कक्षां गन्तुं न अशक्नुवन्। अध्यापकः तान् सुरक्षिते स्थाने स्थापितवान्। अनन्तरं सर्वे मिलित्वा जलस्य मार्गम् अकुर्वन्। जलं शनैः बहिः अगच्छत्। छात्राः प्राङ्गणं स्वच्छम् अकुर्वन्।
- कदा प्राङ्गणे बहु जलम् आसीत्?
- छात्राः कुत्र गन्तुं न अशक्नुवन्?
- अध्यापकः छात्राणां रक्षणाय किं कृतवान्?
- छात्राः अन्ते किं कृतवन्तः?
गद्य के उत्तर
- वर्षाकाले।
- कक्षाम्।
- अध्यापकः छात्रान् सुरक्षिते स्थाने स्थापितवान्।
- छात्राः प्राङ्गणं स्वच्छम् अकुर्वन्।
१० अंकों का अपठित गद्य
एकस्मिन् ग्रामे पुरातनः पुस्तकालयः आसीत्। तत्र बहूनि पुस्तकानि आसन्, किन्तु अल्पाः एव छात्राः तत्र आगच्छन्ति स्म। एकदा विद्यालयस्य अध्यापिका मीरा छात्रैः सह पुस्तकालयम् अगच्छत्। सा तान् अवदत् यत् पुस्तकानां पठनं ज्ञानं वर्धयति। छात्राः मिलित्वा पुस्तकानां सूचीं निर्मितवन्तः। केचन बालकाः चित्राणि अरचयन्, अन्ये तु कथानां परिचयं लिखितवन्तः। शनिवासरे ते ग्रामवासिनः आमन्त्रितवन्तः। बालिकाः लघुकथाः अपठन्। वृद्धाः स्वानुभवान् अकथयन्। कार्यक्रमस्य अनन्तरं बहवः जनाः पुस्तकानि स्वीकृतवन्तः। अधुना प्रतिमासं तत्र पठनकार्यक्रमः भवति। छात्राः नूतनानि पुस्तकानि अपि सङ्गृह्णन्ति। ग्रामस्य बालकाः आनन्देन पुस्तकालयं गच्छन्ति तथा च परस्परं पठितानां कथानां विषये चर्चां कुर्वन्ति।
- ग्रामे कः आसीत्? (एकपदेन · १)
- के स्वानुभवान् अकथयन्? (एकपदेन · १)
- छात्राः कार्यक्रमाय कथं सज्जतां कृतवन्तः? (पूर्णवाक्येन · २)
- कार्यक्रमस्य अनन्तरं पुस्तकालये कौ परिवर्तनौ अभवताम्? (पूर्णवाक्येन · २)
- गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत। (१)
- “बालिकाः लघुकथाः अपठन्” इत्यत्र कर्तृपदं किम्? (बालिकाः / लघुकथाः / अपठन्) (१)
- “पुरातनः पुस्तकालयः” इत्यत्र विशेषणं किम्? (पुरातनः / पुस्तकालयः / ग्रामे) (१)
- “सा तान् अवदत्” इत्यत्र “सा” कस्यै प्रयुक्तम्? (बालिकायै / मीरायै / कथायै) (१)
मॉडल उत्तर
- पुस्तकालयः।
- वृद्धाः।
- छात्राः पुस्तकानां सूचीं निर्मितवन्तः। केचन चित्राणि अरचयन्, अन्ये कथानां परिचयं लिखितवन्तः।
- बहवः जनाः पुस्तकानि स्वीकृतवन्तः तथा च अधुना प्रतिमासं पठनकार्यक्रमः भवति।
- ग्रामस्य पुस्तकालयः।
- बालिकाः।
- पुरातनः।
- मीरायै।
पत्र, अनुच्छेद, संवाद और कथा
मञ्जूषा देखकर पहले अर्थ का मिलान करें, फिर रूप जाँचें। पत्र में अभिवादन, निवेदन और समाप्ति लिखें। संवाद में वक्ता के बदलते ही पुरुष देखें। कथा में क्रियाओं का क्रम बनाए रखें।
अभ्यास प्रश्नपत्र में पत्र, अनुच्छेद और संवाद का अलग सेट है। नीचे कथापूर्ति और अनौपचारिक पत्र के अतिरिक्त अभ्यास हैं।
कथापूर्ति
मञ्जूषा · बालकः, मार्गे, पक्षिणम्, गृहम्, जलम्, मातरम्, उपचारम्, स्वस्थः, आकाशे, आनन्दितः
एकः (१) ___ विद्यालयात् आगच्छति स्म। सः (२) ___ एकं पीडितं (३) ___ दृष्टवान्। सः तं (४) ___ नीतवान्। सः पक्षिणे (५) ___ दत्तवान्, स्वां (६) ___ च आहूतवान्। सा पक्षिणः (७) ___ कृतवती। कतिपयदिनानन्तरं पक्षी (८) ___ अभवत्। सः (९) ___ उड्डीनवान्। बालकः (१०) ___ अभवत्।
पूरी कथा और अंक
एकः बालकः विद्यालयात् आगच्छति स्म। सः मार्गे एकं पीडितं पक्षिणम् दृष्टवान्। सः तं गृहम् नीतवान्। सः पक्षिणे जलम् दत्तवान्, स्वां मातरम् च आहूतवान्। सा पक्षिणः उपचारम् कृतवती। कतिपयदिनानन्तरं पक्षी स्वस्थः अभवत्। सः आकाशे उड्डीनवान्। बालकः आनन्दितः अभवत्।
प्रत्येक सही रिक्त स्थान के लिए ½ अंक। पूरी कथा लिखें।
अनौपचारिक पत्र का नमूना
किसी मित्र को अपने विद्यालय के पुस्तक मेले के बारे में पत्र लिखें। क्या देखा, क्या खरीदा और मित्र को क्या सुझाएँगे, यह बताएं।
मॉडल पत्र
प्रिय मित्र रोहन, सप्रेम नमः। अद्य मम विद्यालये पुस्तकप्रदर्शनी आसीत्। तत्र अनेकानि कथापुस्तकानि आसन्। अहम् एकं संस्कृतकथापुस्तकं क्रीतवान्। त्वम् अपि एतत् पुस्तकं पठ। तव मित्रम् अर्जुनः