कक्षा ९ संस्कृत R3 · मूल्यांकन अभ्यास
CBSE के 2026–27 ढाँचे के अनुसार १०० अंकों का अभ्यास। मौखिक और परियोजना गतिविधियाँ अलग अवसरों पर करें। स्कूल में पढ़ाए गए पाठों पर भी पठन-लेखन का यही प्रारूप आज़माएँ।
श्रवण और सम्भाषण · ४० अंक
आठ गतिविधियाँ, प्रत्येक ५ अंक। श्रवण और कथा के लिए शिक्षक या अभिभावक संवाद दो बार पढ़ें। विद्यार्थी पहले केवल सुनें।
अभ्यास मानदंड: सुनकर उत्तर देने में सही जानकारी के ३, स्पष्टता और उच्चारण के १ तथा उपयुक्त भाषा के १ अंक दें। बाकी मौखिक कार्यों में प्रासंगिकता, क्रम, स्पष्टता, उच्चारण और उपयुक्त शब्दों के लिए १–१ अंक दें।
1. सूचना सुनकर उत्तर
कः उद्घाटितः भविष्यति? कदा? छात्राः किं नयन्तु?
पढ़ने वाले के लिए पाठ
अद्य पुस्तकालयः प्रातः नववादने उद्घाटितः भविष्यति। छात्राः परिचयपत्रं नयन्तु।
नमूना उत्तर
पुस्तकालयः। प्रातः नववादने। परिचयपत्रम्।
2. वस्तु का वर्णन
पास रखे किसी बस्ते का रंग, आकार और उपयोग तीन संस्कृत वाक्यों में बताएं।
नमूना उत्तर
मम स्यूतः नीलः अस्ति। सः लघुः अस्ति। अहं तस्मिन् पुस्तकानि स्थापयामि।
3. जोड़ी में बातचीत
सहपाठी से पूछें कि वह विद्यालय के बाद कहाँ और क्यों जाता है। फिर भूमिकाएँ बदलें।
नमूना उत्तर
त्वं विद्यालयात् परं कुत्र गच्छसि? — अहम् उद्यानं गच्छामि। तत्र क्रीडितुम् इच्छामि।
4. परिचय
अपना नाम, कक्षा, शहर और रुचि बताएं। साथी एक प्रश्न पूछे।
नमूना उत्तर
मम नाम लीला। अहं नवमकक्षायां पठामि। अहम् अहमदाबादनगरे वसामि। अहं कथाः पठितुम् इच्छामि।
5. घटना सुनाना
बीते दिन का एक काम तीन चरणों में बताएं। प्रथमम्, ततः और अन्ते का उपयोग करें।
नमूना उत्तर
प्रथमम् अहं पुस्तकालयम् अगच्छम्। ततः कथाम् अपठम्। अन्ते पुस्तकं प्रत्यर्पितवान्।
6. घोषणा सुनना
कार्यक्रमः कः? कदा आरप्स्यते? छात्राः किम् आनयन्तु?
पढ़ने वाले के लिए पाठ
शनिवासरे विद्यालये वृक्षारोपणं भविष्यति। कार्यक्रमः प्रातः दशवादने आरप्स्यते। छात्राः जलपात्रम् आनयन्तु।
नमूना उत्तर
वृक्षारोपणम्। प्रातः दशवादने। जलपात्रम्।
7. कथा फिर से सुनाना
कथा तीन वाक्यों में अपने शब्दों में सुनाएं।
पढ़ने वाले के लिए पाठ
रीमा मार्गे एकं पुस्तकं दृष्टवती। सा पुस्तकं शिक्षिकायै दत्तवती। शिक्षिका तत् पुस्तकं तस्य स्वामिने प्रत्यर्पितवती।
नमूना उत्तर
रीमा मार्गे पुस्तकम् अपश्यत्। सा तत् शिक्षिकायै अददात्। शिक्षिका तत् स्वामिने प्रत्यर्पितवती।
8. भूमिका निभाना
एक छात्र पुस्तकालयाध्यक्ष बने और दूसरा छात्र पुस्तक माँगे। पुस्तक, अवधि और लौटाने का दिन तय करें।
नमूना उत्तर
छात्रः — कथापुस्तकं ददातु। अध्यक्षः — सप्ताहाय नय। छात्रः — अग्रिमे सोमवासरे प्रत्यर्पयिष्यामि।
रचनात्मक लेखन · १५ अंक
निमन्त्रण या संदेश · ३ अंक
मित्र को शनिवार के संस्कृत पठन कार्यक्रम में बुलाइए। ३०–४० शब्दों में दिन, स्थान, समय और कार्य लिखें।
मॉडल उत्तर और अंक
प्रिय मित्र! शनिवासरे अस्माकं विद्यालये संस्कृतपठनस्य कार्यक्रमः भविष्यति। सः प्रातः दशवादने पुस्तकालये आरभ्यते। त्वं समये आगच्छ। आवां कथां पठावः। ततः सर्वैः सह तस्याः विषये वदावः। त्वम् एकाम् अपि लघुकथाम् आनय।
विषय, मौलिकता और क्रम के लिए १–१ अंक।
चित्रवर्णन · ३ अंक
अपने सामने कक्षा या विद्यालय के बगीचे का चित्र रखें। नीचे दिया दृश्य मानकर ३०–४० शब्द लिख सकते हैं: छात्र पौधे लगा रहे हैं, अध्यापक पानी दे रहे हैं और दो छात्र नाम-पट्ट लगा रहे हैं।
मॉडल उत्तर और अंक
चित्रे विद्यालयस्य उद्यानम् अस्ति। छात्राः तत्र पादपान् रोपयन्ति। अध्यापकः तेभ्यः जलं ददाति। द्वौ छात्रौ पादपानां नामानि लिखतः। तौ नामपट्टिकाः स्थापयतः। सर्वे मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति। कार्यस्य अनन्तरं ते उद्यानं स्वच्छं कुर्वन्ति।
विषय, मौलिकता और क्रम के लिए १–१ अंक।
सरल कथा · ५ अंक
अधिकतम १०० शब्दों में कहानी लिखें। संकेत: वर्षा, खोया हुआ बस्ता, एक मित्र, सुरक्षित वापसी।
मॉडल उत्तर और अंक
एकदा विद्यालयानन्तरं तीव्रा वृष्टिः अभवत्। रमा बसस्थानकं प्रति धावितवती। तस्याः स्यूतः कक्षायाम् एव आसीत्। लीला तम् अपश्यत्। सा दूरवाण्या रमाम् आहूतवती। रमा विद्यालयं प्रत्यागतवती। लीला तस्यै स्यूतं दत्तवती। उभे छत्रेण सह सुरक्षितं गृहम् अगच्छताम्।
विषय २, क्रम १ और मौलिक विचार २ अंक।
दैनिक संवाद · ४ अंक
दो मित्र मिलकर विद्यालय की प्रदर्शनी देखने का समय तय करते हैं। अधिकतम ८० शब्दों में संवाद लिखिए।
मॉडल उत्तर और अंक
रविः — मित्र, किं त्वं प्रदर्शनीं द्रष्टुम् इच्छसि? मोहनः — आम्। कदा गच्छावः? रविः — श्वः प्रातः दशवादने। मोहनः — कुत्र मिलावः? रविः — विद्यालयस्य द्वारे। मोहनः — उत्तमम्। अहं समये आगमिष्यामि।
प्रासंगिकता २, उपयुक्त भाषा १ और संवाद का क्रम १ अंक।
पठन · २० अंक
दो मौलिक गद्यांश। प्रत्येक में पहले छह वस्तुनिष्ठ उत्तर और चार अति-लघु उत्तर हैं। हर सही उत्तर का १ अंक है।
गद्यांश 1 · १० अंक
प्रातःकाले ग्रामस्य बालकाः नदीतीरम् अगच्छन्। तत्र बहूनि पत्राणि आसन्। ते शिक्षकस्य साहाय्येन अवकरं सङ्गृहीतवन्तः। रमा त्रीन् पादपान् आरोपितवती। मोहनः तेभ्यः जलम् अददात्। कार्यस्य अनन्तरं सर्वे विद्यालयं प्रत्यागतवन्तः।
- बालकाः कुत्र अगच्छन्? (नदीतीरम् / उद्यानम्)
- कार्यं कदा आरब्धम्? (प्रातःकाले / सायङ्काले)
- सत्यं वा असत्यम्: तत्र पत्राणि न आसन्।
- रमा ___ पादपान् आरोपितवती। (त्रीन् / द्वौ)
- कः जलम् अददात्? (मोहनः / शिक्षकः)
- तेभ्यः का संकेत है? (पादपाः / बालकाः)
- ते कस्य साहाय्येन अवकरं सङ्गृहीतवन्तः?
- रमा किं कृतवती?
- मोहनः किं दत्तवान्?
- अन्ते सर्वे कुत्र प्रत्यागतवन्तः?
उत्तर खोलें
- नदीतीरम्।
- प्रातःकाले।
- असत्यम्।
- त्रीन्।
- मोहनः।
- पादपाः।
- शिक्षकस्य।
- पादपान् आरोपितवती।
- जलम्।
- विद्यालयम्।
गद्यांश 2 · १० अंक
माया सोमवासरे पुस्तकालयम् अगच्छत्। सा एकं संस्कृतकथापुस्तकं चितवती। तस्याः मित्रं कविता तत्र आगतवती। ते द्वे मिलित्वा कथाम् अपठताम्। कथायां मृगः नदीं तरति। पुस्तकालयाध्यक्षः ताभ्यां पुस्तकं शुक्रवासरे प्रत्यर्पयितुम् अवदत्।
- माया कदा अगच्छत्? (सोमवासरे / शनिवासरे)
- किं पुस्तकं चितवती? (कथापुस्तकम् / गणितपुस्तकम्)
- सत्यं वा असत्यम्: कविता अपि आगतवती।
- ते द्वे मिलित्वा कथाम् ___। (अपठताम् / अपठन्)
- कथायां कः नदीं तरति? (मृगः / सिंहः)
- पुस्तकं कदा प्रत्यर्पणीयम्? (शुक्रवासरे / रविवासरे)
- माया कुत्र अगच्छत्?
- मायायाः मित्रं का?
- ते द्वे किं कृतवत्यौ?
- कः पुस्तकं प्रत्यर्पयितुम् अवदत्?
उत्तर खोलें
- सोमवासरे।
- कथापुस्तकम्।
- सत्यम्।
- अपठताम्।
- मृगः।
- शुक्रवासरे।
- पुस्तकालयम्।
- कविता।
- कथाम् अपठताम्।
- पुस्तकालयाध्यक्षः।
पाठ-आधारित लेखन · १० अंक
लघु उत्तर · ६ अंक
ऊपर के गद्यांशों के आधार पर पाँच में से कोई तीन चुनें। प्रत्येक उत्तर ३०–४० संस्कृत शब्दों में लिखें। प्रति उत्तर प्रासंगिकता १ और भाषा १ अंक।
नदीतीर पर छात्रों ने क्या किया और किसकी सहायता मिली?
मॉडल उत्तर
प्रातःकाले छात्राः नदीतीरम् अगच्छन्। तत्र पत्राणि अवकरं च दृष्ट्वा ते स्वच्छताकार्यम् आरब्धवन्तः। शिक्षकः तेषां साहाय्यम् अकरोत्। तस्य साहाय्येन छात्राः अवकरं सङ्गृहीतवन्तः। रमा पादपान् आरोपितवती। मोहनः तेभ्यः जलम् अददात्। पश्चात् सर्वे विद्यालयं प्रत्यागतवन्तः।
रमा और मोहन के काम की तुलना कीजिए।
मॉडल उत्तर
रमा नदीतीरे त्रीन् पादपान् आरोपितवती। मोहनः तेभ्यः जलेन साहाय्यं कृतवान्। रोपणं रमायाः कार्यम् आसीत्। सेचनं मोहनस्य कार्यम् आसीत्। तौ भिन्नं कार्यं कृतवन्तौ। किन्तु तयोः कार्ययोः एकम् एव लक्ष्यं पादपानां रक्षणम् आसीत्।
माया और कविता की पुस्तकालय यात्रा का वर्णन कीजिए।
मॉडल उत्तर
सोमवासरे माया पुस्तकालयम् अगच्छत्। तत्र सा एकं संस्कृतकथापुस्तकं चितवती। कविता अपि तत्र आगतवती। ते द्वे मिलित्वा कथाम् अपठताम्। कथायां मृगः नदीं तरति। पुस्तकालयाध्यक्षः ताभ्यां पुस्तकं शुक्रवासरे प्रत्यर्पयितुम् अवदत्। ते तस्य वचनं स्मरतः।
पुस्तक लौटाने की सूचना किसने, किसे और कब के लिए दी?
मॉडल उत्तर
पुस्तकालयाध्यक्षः मायां कवितां च सम्बोध्य वदति। ते द्वे पुस्तकालये संस्कृतकथापुस्तकं पठतः। अध्यक्षः ताभ्यां पुस्तकं शुक्रवासरे प्रत्यर्पयितुम् अवदत्। सोमवासरे ते कथाम् अपठताम्, शुक्रवासरे तु पुस्तकं प्रत्यर्पयिष्यतः। एवं पुस्तकस्य उपयोगः अन्यैः छात्रैः अपि कर्तुं शक्यते।
दोनों गद्यांशों में साथ मिलकर किए कार्यों का उदाहरण दीजिए।
मॉडल उत्तर
प्रथमे गद्यांशे बालकाः शिक्षकेण सह नदीतीरे अवकरं सङ्गृहीतवन्तः। रमा पादपान् आरोपितवती। मोहनः जलम् अददात्। द्वितीये गद्यांशे माया कविता च पुस्तकालये कथाम् अपठताम्। प्रथमे सहयोगः स्वच्छतायै आसीत्। द्वितीये सहयोगः पठनाय आसीत्।
दीर्घ उत्तर · ४ अंक
दो में से कोई एक चुनें। लगभग ८० संस्कृत शब्द लिखें। प्रासंगिकता २, शुद्धता १ और विचारों के क्रम का १ अंक।
नदीतीर के काम का क्रम और उसका महत्त्व समझाइए।
मॉडल उत्तर
प्रातःकाले ग्रामस्य बालकाः नदीतीरम् अगच्छन्। तत्र पत्राणि अवकरं च आसन्। छात्राः शिक्षकस्य साहाय्येन अवकरं सङ्गृहीतवन्तः। रमा त्रीन् पादपान् आरोपितवती। मोहनः पादपेभ्यः जलम् अददात्। एवं प्रत्येकः छात्रः किञ्चित् कार्यम् अकरोत्। सर्वेषां प्रयत्नेन नदीतीरं स्वच्छम् अभवत्। पादपाः वर्धितुं जलं प्राप्नुवन्। छात्राः स्वच्छतायाः महत्त्वम् अपि अवगच्छन्। नदी ग्रामस्य कृते उपयोगिनी अस्ति। तस्याः तीरस्य रक्षणं ग्रामवासिनां हिताय भवति। कार्यस्य अनन्तरं छात्राः विद्यालयं प्रत्यागतवन्तः। अन्यस्मिन् दिने ते पादपान् द्रष्टुं पुनः गन्तुं शक्नुवन्ति। अस्मात् प्रसङ्गात् सहयोगस्य लाभः स्पष्टः भवति। एकस्य कार्यम् अपि सर्वेषां कार्ये साहाय्यं करोति।
पुस्तकालय के दोनों पाठकों की गतिविधि समझाइए और पठन की एक योजना सुझाइए।
मॉडल उत्तर
सोमवासरे माया पुस्तकालयम् अगच्छत्। सा एकं संस्कृतकथापुस्तकं चितवती। कविता अपि तत्र आगतवती। ते द्वे मिलित्वा कथाम् अपठताम्। कथायां मृगः नदीं तरति। पुस्तकालयाध्यक्षः ताभ्यां पुस्तकं शुक्रवासरे प्रत्यर्पयितुम् अवदत्। आवाम् अपि एतादृशं पठनं कर्तुं शक्नुवः। प्रथमं पुस्तकालयात् सरलं पुस्तकं स्वीकरवाव। प्रतिदिनं तस्य एकं पृष्ठं पठाव। कठिनपदानि लिखाव। ततः कोशे तेषाम् अर्थं पश्याव। शनैः आवां कथायाः मुख्यघटनाः ज्ञास्यावः। मित्राय कथायाः सारं वदाव। तस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अपि ददाव। निश्चिते दिने पुस्तकं प्रत्यर्पयाव। एवं समयपालनं भवति। पठनस्य अभ्यासः अपि वर्धते। अन्ये छात्राः अपि तत् पुस्तकं पठितुं शक्नुवन्ति।
परियोजना और मौखिक परीक्षा · १५ अंक
स्थानीय पुस्तकालय, त्योहार या लोककथा में से कोई विषय चुनें। दो स्रोतों से जानकारी लेकर उसके तीन बिन्दु, पाँच संस्कृत शब्द और तीन मूल वाक्य लिखें। स्रोतों का नाम लिखें और संक्षिप्त प्रस्तुति तैयार करें।
अंक: विषय से सम्बन्ध २, खोज की गहराई और स्रोतों की विविधता ३, संगठन २, विचारों का क्रम २, भाषा १ और मौखिक परीक्षा ५।
मौखिक अभ्यास के पाँच प्रश्न और मॉडल उत्तर
- विषयः कः? — अस्माकं पुस्तकालयः।
- कुतः सूचनां प्राप्तवान् वा प्राप्तवती? — पुस्तकात् पुस्तकालयाध्यक्षात् च।
- नूतनं किं ज्ञातम्? — छात्राः सप्ताहाय पुस्तकानि नयन्ति इति ज्ञातम्।
- किं पदं तत्र उपयुक्तम्? — “सूची” इति पदम् उपयुक्तम्।
- परियोजनायाः एकं फलम् किम्? — अहं पुस्तकानां विषये संस्कृते वक्तुं शक्नोमि।