CBSE Class 10 · Code 119 · Manika · Chapter 5

अभ्यासवशगं मनः Abhyasavashagam Manah

पुस्तकालय की बातचीत से भगवद्गीता के संवाद का परिचय मिलता है। अर्जुन मन को चंचल बताते हैं और उसे रोकने की कठिनाई की तुलना वायु को रोकने से करते हैं।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

कृष्ण कठिनाई स्वीकार करते हैं और अभ्यास तथा वैराग्य बताते हैं। यहाँ अभ्यास नियमित प्रयास है और वैराग्य विषयों के आकर्षण में न बहना है। पद्य में काम से क्रोध और मोह की ओर बढ़ने वाला क्रम भी आता है।

Learning goal. Explain why Arjuna compares the mind to wind and identify Krishna’s two means of steadying it.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
अभ्यासःबार-बार का अभ्यासrepeated practice
वैराग्यम्आसक्ति से दूरीdetachment
चञ्चलम्अस्थिरrestless
निग्रहःनियन्त्रणrestraint

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

अर्जुनः मनः चञ्चलं मन्यते। सः मनसः निग्रहं वायोः निग्रहेण तुलयति। कृष्णः अभ्यासेन वैराग्येण च मनः वशं गच्छतीति बोधयति।

  1. One-word answer

    कः मनः चञ्चलं मन्यते?

    हल देखें · Show worked answer

    अर्जुनः।

    ‘कः’ विचार व्यक्त करने वाले से सम्बन्धित है।

  2. Full-sentence answer

    काभ्याम् उपायाभ्यां मनः वशं गच्छति?

    हल देखें · Show worked answer

    अभ्यासेन वैराग्येण च मनः वशं गच्छति।

    कृष्ण द्वारा बताए दोनों उपाय तृतीया में लिखें।

  3. Contextual grammar

    “वायोः निग्रहेण” इत्यत्र षष्ठीपदं किम्?

    हल देखें · Show worked answer

    वायोः।

    किसका नियन्त्रण? वायु का। ‘निग्रहेण’ तृतीया है।

  4. Interpretation

    मनसः वायोः च तुलनायाः भावं हिन्दीभाषया लिखत।

    हल देखें · Show worked answer

    वायु को रोकना कठिन है। उसी तरह चंचल मन को स्थिर रखना कठिन है।

    तुलना का आधार दोनों को रोकने की कठिनाई है।

Keep practising

Manika chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources