CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 4

जननी तुल्यवत्सला Janani Tulyavatsala

सुरभि देखती है कि किसान उसके दुर्बल पुत्र को हल चलाने के लिए बार-बार मार रहा है। उसकी आँखों से आँसू गिरते हैं और इन्द्र उससे दुःख का कारण पूछते हैं।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

सुरभि सभी सन्तानों से समान स्नेह करती है। जो पुत्र संकट में है, उसके लिए उस समय उसकी करुणा अधिक दिखाई देती है। वर्षा होने पर हल चलाना रुक जाता है।

Learning goal. Explain why Surabhi cries when she sees a weak son struggling to plough.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
सुरभिःदेवगाय सुरभिthe cow Surabhi
वृषभःबैलbull
दुर्बलःकमज़ोरweak
कर्षकःकिसानfarmer

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

कर्षकः वृषभौ योजयति। तयोः एकः वृषभः दुर्बलः अस्ति। सुरभिः दुर्बलं पुत्रं दुःखितं दृष्ट्वा रोदिति। इन्द्रः तस्याः दुःखस्य कारणं पृच्छति।

  1. One-word answer

    का रोदिति?

    हल देखें · Show worked answer

    सुरभिः।

    स्त्रीलिंग ‘का’ रोने वाली का नाम पूछता है।

  2. Full-sentence answer

    सुरभिः कं दृष्ट्वा रोदिति?

    हल देखें · Show worked answer

    सुरभिः दुर्बलं पुत्रं दुःखितं दृष्ट्वा रोदिति।

    ‘दृष्ट्वा’ के साथ देखें कि किसे और किस दशा में देखा गया है।

  3. Contextual grammar

    “दुर्बलं पुत्रम्” इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

    हल देखें · Show worked answer

    दुर्बलम्।

    ‘दुर्बलम्’ पुत्र की दशा बताता है। दोनों पद द्वितीया एकवचन में हैं।

  4. Interpretation

    माता सर्वेषु पुत्रेषु स्निह्यति। तथापि सा कस्मिन् अधिकां करुणां दर्शयति?

    हल देखें · Show worked answer

    सा दुःखिते पुत्रे अधिकां करुणां दर्शयति।

    ‘कस्मिन्’ सप्तमी पूछता है। बढ़ी हुई करुणा का कारण पुत्र का दुःख है।

Keep practising

Shemushi chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources