CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 5

सुभाषितानि Subhashitani

इन सुभाषितों में आलस्य से बचने और उद्योग करने पर बल है। मनुष्य का परिश्रम उसके साथ रहने वाले बन्धु की तरह सहायता करता है।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

दूसरे पद्यों में अच्छे और बुरे आचरण, व्यवहार में समानता और बिना सोचे काम करने के परिणाम पर विचार है। अन्वय बनाते समय पहले क्रिया खोजें और फिर कर्ता तथा तुलना वाले पद जोड़ें।

Learning goal. Practise prose order and explain the lesson’s comparison between effort and a lasting companion.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
उद्यमःपरिश्रम, प्रयासeffort
आलस्यम्आलस्यlaziness
बन्धुःसहायक सम्बन्धीcompanion
सहसाबिना सोचे अचानकhastily

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

मनुष्यस्य बलं सततोद्यमः अस्ति। आलस्येन अवसरः नश्यति। यः विचारपूर्वकं कर्म करोति, सः विघ्नेषु धैर्यं धारयति।

  1. One-word answer

    केन अवसरः नश्यति?

    हल देखें · Show worked answer

    आलस्येन।

    ‘केन’ का उत्तर कारण बताने वाली तृतीया में है।

  2. Prose order

    अन्वयं लिखत। धैर्यं सः विघ्नेषु धारयति।

    हल देखें · Show worked answer

    सः विघ्नेषु धैर्यं धारयति।

    कर्त्ता ‘सः’, परिस्थिति ‘विघ्नेषु’, कर्म ‘धैर्यम्’ और क्रिया ‘धारयति’ है।

  3. Contextual grammar

    “सततोद्यमः” इत्यस्य पदच्छेदं लिखत।

    हल देखें · Show worked answer

    सतत + उद्यमः।

    ‘सतत’ का अन्तिम अ और ‘उद्यमः’ का उ मिलकर ओ बनाते हैं।

  4. Bhavartha

    उद्यमः बन्धुरिव इति भावं हिन्दीभाषया स्पष्टयत।

    हल देखें · Show worked answer

    निरन्तर प्रयास संकट में भरोसेमन्द साथी की तरह मनुष्य की सहायता करता है।

    भावार्थ में तुलना और उसका आशय दोनों बताइए।

Keep practising

Shemushi chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources