CBSE Class 10 · Code 122 · Shemushi · Chapter 7

विचित्रः साक्षी Vichitrah Sakshi

बीमार पुत्र से मिलने जा रहा एक गरीब यात्री रात में एक गृहस्थ के यहाँ ठहरता है। असली चोर आरक्षी है। जब अतिथि उसे पकड़ता है, तो आरक्षी उलटे उसी पर चोरी का आरोप लगा देता है।

Board exam · 2026–27 · Textbook · CBSE syllabus

पाठ का सार · शब्दार्थ · अभ्यास और हल

पाठ का सार

न्यायाधीश दोनों को एक कथित शव ढोने का काम देते हैं। रास्ते में आरक्षी का कथन उसकी चोरी खोल देता है। शव का अभिनय करने वाला व्यक्ति वह बात सुनकर न्यायालय में साक्ष्य देता है।

Learning goal. Trace how a judge obtains evidence after a constable falsely accuses a traveller.

शब्दार्थ · Vocabulary

संस्कृतहिन्दीEnglish
आरक्षीपुलिसकर्मीconstable
मञ्जूषासन्दूकchest
साक्षीगवाहwitness
अभियोगःआरोपaccusation

परीक्षा-शैली के प्रश्न और हल

इस पाठ पर आधारित TutorVertex का मौलिक अभ्यास पढ़ें। दिए गए उत्तर देखने से पहले स्वयं हल करें।

अतिथिः चौरं गृह्णाति। आरक्षी अतिथिमेव चौरं कथयति। न्यायाधीशस्य उपायेन एकः पुरुषः आरक्षिणः वचनं शृणोति। स एव न्यायालये साक्ष्यं ददाति।

  1. One-word answer

    कः अतिथिं चौरं कथयति?

    हल देखें · Show worked answer

    आरक्षी।

    आरोप लगाने वाले का नाम प्रथमा में लिखें।

  2. Full-sentence answer

    साक्षी कस्य वचनं शृणोति?

    हल देखें · Show worked answer

    साक्षी आरक्षिणः वचनं शृणोति।

    ‘कस्य’ सम्बन्ध पूछता है। ‘आरक्षिणः’ षष्ठी एकवचन है।

  3. Sandhi in context

    “अतिथिमेव” इत्यस्य पदच्छेदं लिखत।

    हल देखें · Show worked answer

    अतिथिम् + एव।

    ‘एव’ से आरोप केवल अतिथि पर लगाने की बात उभरती है।

  4. Sequence

    क्रमेण लिखत। (क) साक्षी वचनं शृणोति। (ख) अतिथिः चौरं गृह्णाति। (ग) न्यायालये साक्ष्यं दीयते। (घ) आरक्षी अतिथिम् अभिशंसति।

    हल देखें · Show worked answer

    ख → घ → क → ग।

    पहले पकड़ना, फिर आरोप, फिर कथन सुनना और अन्त में साक्ष्य देना।

Keep practising

Shemushi chapter index

Noun forms · Verb forms

Practise writing Sanskrit answers with Siddharth in Hindi or English.

Book a Free Demo
Browse all Sanskrit resources